"سرمایه اجتماعی" یکی از تئوری های جدید قرون اخیر به شمار می آید. تاکنون سرمایه های انسانی بهترین سرمایه ی جامعه محسوب می شده است. اگرچه اهمیت سرمایه انسانی قابل انکار نیست ولی انسجام و یکپارچگی آن حایز اهمیت بیشتری است که تنها در سایه همکاری،تعاون و اعتماد متقابل شکل گرفته و سرمایه انسانی تبدیل به سرمایه اجتماعی می گردد.

امروزه سرمایه اجتماعی نقش بسیار مهمتری نسبت به سرمایه فیزیکی و انسانی در سازمان ها و جوامع ایفا می کند، بطوری که شبکه های روابط  جمعی و گروهی انسجام بخش میان انسانها، سازمان ها با انسانها و سازمانها با سازمانها می باشد. در غیاب سرمایه اجتماعی سایر سرمایه ها اثربخشی خود را از دست می دهند و بدون سرمایه اجتماعی پیمودن راههای توسعه ،تشکیل انجمن های متعدد و متخصص داوطلبان در سطوح مختلف و متفاوت و تکامل فرهنگی و اقتصادی ،ناهموار و دشوار می شوند.

مفهوم سرمایه اجتماعی:

سرمایه اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در سیستم اجتماعی می باشد که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه گردیده و سبب پائین آمدن سطح هزینه های تبادلات و ارتباطات می گردد.

بر این اساس تعریف مفاهیمی نظیر جامعه مدنی و نهادهای اجتماعی نیز دارای ارتباط مفهومی نزدیکی با سرمایه  گذاری اجتماعی می گردد.سرمایه اجتماعی به پیوندها و ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبع با ارزش اشاره می کند که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل،موجب تحقق اهداف اعضا می شود.سرمایه اجتماعی به زندگی فرد معنا و مفهوم می بخشد و زندگی را ساده تر و لذت بخش تر می سازد.

بطورکلی سرمایه اجتماعی یعنی اعتماد و شبکه های تعاملی که می تواند با تسهیل اقدامات هماهنگ، کارایی گروه را در دستیابی به برخی اهداف خود بهبود بخشد. نقش چشمگیر سرمایه اجتماعی و نحوه حضور آن در زندگی کنشگران اجتماعی به عنوان راه درمانی برای مشکل تولید کالاهای عمومی توجه بسیاری از جامعه شناسان از جمله جیمز کلمن،پییر بوردیو، رابرت پانتام و فرانسیس فوکو یاما را به خود جلب کرد.

بوردیو  سرمایه اجتماعی را چنین تعریف می کند:سرمایه اجتماعی منبع واقعی یا بالقوه ای است که حاصل شبکه های بادوام کم وبیش نهادینه شده ی آشنایی و شناخت متقابل،یا به بیان دیگر عضویت در یک گروه است.

در سطح کلان،سرمایه اجتماعی شامل ویژگی هایی از یک جامعه و یا گروه اجتماعی است که ظرفیت سازماندهی جمعی و داوطلبانه برای حل مشکلات متقابل ،یا مسایل عمومی را افزایش می دهد.

سرمایه اجتماعی از دیدگاه جیمز کلمن:

جیمز کلمن بر این باور است که سرمایه اجتماعی در روشن ساختن یکی از مشکلات مهم تحلیل اجتماعی یا آنچه پیوند خرد- کلان نام گرفته است یا به عبارت دیگر پیوند رفتار فرد با متغیرهایی که در سطح ساختار عمل می کنند،سودمند است.کلمن به این نکته اشاره می کند که سرمایه اجتماعی دارای عناصر متعددی است ولی همه این عناصر دارای دو ویژگی مشترک هستند.

1-      همگی شامل برخی جنبه های ساختار اجتماعی هستند.به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی در ساختار روابط میان کنشگران( که ممکن است افراد یا سازمان های هدفمند باشند) نهفته است.

2-      سرمایه اجتماعی کنش های اجتماعی را تسهیل می کند و علاوه بر آن سرمایه اجتماعی را نمی توان کاملاً و در همه جا به شکل های دیگر سرمایه از قبیل سرمایه مالی یا انسانی تبدیل کرد.

کلمن در توصیف سرمایه اجتماعی به عنوان یک کالای عمومی استدلال روشنی را مطرح می کند بدین شکل که کسی که در زمینه سرمایه اجتماعی سرمایه گذاری می کند (زمان،تلاش،اعتماد به دیگران و پایبندی به تعهدات) بر خلاف سرمایه انسانی و مالی نمی تواند فواید ناشی از این سرمایه گذاری را کاملاً کسب نماید. در این صورت می توان انتظار داشت که در زمینه این امور عام المنفعه سرمایه گذاری به اندازه کافی صورت نگیرد یا ساختار اجتماعی که برای تهیه این کالای عمومی لازم است،ضعیف شود.

به استناد کلمن سرمایه اجتماعی را نمی توان به راحتی و در همه جا به شکل های دیگر سرمایه از قبیل سرمایه انسانی و مالی تبدیل کرد لذا محیط های مناسب برای شکل گیری و جریان سرمایه ی اجتماعی مورد نیاز است.لزوما محیط ها، نهادها،مؤسسات و... که در جهت ایجاد سرمایه اجتماعی تلاش می کنند می بایست بسیار دقیق و حساب شده عمل نمایند.

از دیدگاه کلمن سرمایه اجتماعی مانند سایر سرمایه ها مولد است و امکان دستیابی به هدف های معینی که بدون آن دست نیافتنی است مهیا می سازد. از نگاه او سرمایه اجتماعی در چهار عامل متبلور می شود.

1-      کمک:درخواست کمک افراد از یکدیگر مقدار سرمایه اجتماعی را افزایش می دهد. در زمان های رفاه و یا کمک دولت و یا هر عامل دیگری که افراد کمتر به یکدیگر نیاز داشته باشند سرمایه اجتماعی کمتری ایجاد می شود.

2-      اطلاعات: از دیدگاه کلمن ظرفیت بالقوه اطلاعات یک شکل مهم سرمایه اجتماعی است که جزء ذاتی و جدایی ناپذیر روابط اجتماعی به شمار می رود.

3-      ایدئولوژی: ایدئولوژی می تواند با تحمیل این خواست به فرد که به سود چیزی یا کسی غیر از خودش عمل می کند،سرمایه اجتماعی بوجود آورد.اعتقاداتی مانند لزوم کمک به دیگری و لحاظ نمودن سود وزیان دیگران در رفتارهای اجتماعی در ایجاد سرمایه اجتماعی مؤثر است.

4-      هنجارها: اگر در درون گروه های اجتماعی،هنجارهای مؤثر و نیرومندی مبنی بر اینکه فرد باید نفع شخصی را رها کرده و به سود جمع عمل کند وجود داشته باشد،سرمایه اجتماعی شکل خواهد گرفت.

کارکرد تعلقات ملی و دینی در شکل گیری سرمایه اجتماعی:

همانگونه که کلمن نیز بر روی نیاز و ایدئولوژی تأکید کرده است،این دو از مهمترین عوامل مؤثر بر روی شکل گیری سرمایه اجتماعی است.

نتایج حاصل از پژوهش های جهانی ارزشها که توسط اینگلهارت- جامعه شناس آمریکایی- نشان می دهد که میان میزان اعتماد اجتماعی در جامعه و مذهب ارتباط تنگاتنگ وجود دارد یافته های او نشان داده است که بالاترین سطوح اعتماد را می توان در میان پیروان مذاهب پروتستان و آئین کنفوسیوس و پائین ترین سطح را در میان کاتولیک ها یافت. در نظر او مذهب منعکس کننده کلیت میراث فرهنگی –تاریخی یک جامعه و نه فقط ترتیبات نهادینه در مقطع مورد بررسی است.

تأثیر مذهب در واقع ترکیبی از تأثیر عوامل فرهنگی،تاریخی و سیاسی است که هویت اجتماعی یک گروه را شکل می دهد و یکی از راهکارهای مؤثر جهت جذب،جلب و تشویق عموم مردم به تشکیل و راه اندازی گروهها و فعالیت های داوطلبانه و ایجاد انباشت سرمایه اجتماعی در سازمانها و نهادهای غیر دولتی می تواند از طریق تشویقات مذهبی باشد.

در کشورهای مسلمان از جمله کشور ایران اعتقادات مذهبی و سیره و سنت پیامبر(ص) و ائمه معصومین علیهم السلام یکی از مهمترین عوامل شکل دهنده و تداوم بخش سرمایه اجتماعی است.حدیث نبوی ذیل مؤید وجود اطمینان واعتماد اجتماعی بین مؤمنین است.

پیامبر اکرم(ص) می فرمایند:"المؤمن للمؤمن کالبنیان المرصوص یشد بعضه بعضاً "( مؤمن نسبت به مؤمن مانند بنای استوار است که اجزای آن یکدیگر را استحکام می بخشد.

از طرف دیگر شیوه های همیاری سنتی محلی و رسوم اجتماعی و جشنهای ملی (نوروز،مهرگان،سیزده بدر،چهارشنبه سوری و امثالهم) نمونه ای از سرمایه اجتماعی بالقوه و بالفعل هستند که می توانند به گسترش تعاون،ارتباطات اجتماعی و اعتماد در جامعه بیانجامد.

به عنوان نمونه در مراسم نوروزی در عهد جمشید ،شاه صبح گاهان جامه نوروزی بر تن کرده و به بارعام و داداخواهی می پرداخته است. در این مراسم پادشاه تظلم را از خود آغاز می کرده به این ترتیب که از چندین روز قبل از شروع سال جدید منادیان همه جا جار می زدند تا کسانی که قصد تظلم و دادخواهی دارند مدارک و اسناد خود را آماده سازند و در روز موعود نیز مأموری بر درگاه شاه می ایستاده و ندا می داده که هر کس دیگری را از شکایتش باز دارد شایسته محازات است و سپس پس از بررسی در صورت پایمال شدن حق آنرا باز می ستاند و شاکی با رضایت بازمی گشت و اگر دعوی باطل بود شخص شاکی عقوبت می شد.

از دیگر رسوم نوروزی که در کتاب التاج نوشته جاحظ آمده است این بوده که در مراسم بارعام پس از داد خواهی نمایندگان و بزرگان و عامه مردم در حد استطاعت هدایایی را به شاه تقدیم می نمودند.که در دفاتر مخصوص ثبت گردیده و درطول سال در صورت تنگی و نداری به دفتر رجوع و چندین برابر هدیه در اختیارشان گذاشته می شد تا از تنگی به در آیند و این امر کاملاً داوطلبانه بوده و مردم برای حل مشکلات خود در آینده مشارکت زیادی در این زمینه داشته اند.

نوروز بعنوان میراث فرهنگی:

یکی از دلایل اهمیت نوروز،شاید به این خاطر است که اولین روز بهار آغاز می شود و در آن هنگام سکه نو می زدند،آتشکده ها و مجموع بناها تمیز و پاکیزه و تمیز می شدو نزدیکان گرد هم آمده و به جشن و سرور می پرداختند و به همین جهت جشن نوروز بصورت فرادینی و فراملی (به طوریکه حتی سازمان ملل نوروز را به عنوان روزجشن زمین اعلام کرده است) توانسته،فارغ از قید و بندهای کشوری، امروزه حتی در هند،پاکستان،افغانستان،تاجیکستان و سایر کشورهایی که به صورتی وابسته به حوزه فرهنگی ایرانی بوده اند برگزار شده و در حال حاضر به عنوان جشن اصلی بسیاری از مردم آسیای غربی محسوب می شود حتی اگر این کشورها از لحاظ تاریخی تحت سلطه سیاسی ایران هم قرار نگرفته باشند.

نوروز در مذهب اسلام جایگاه خاصی دارد،بطوری که روایت از امام جعفر صادق(ع) است که مسلمانان باید در این روز غسل کرده و بهترین جامه خود را بپوشند و بوی خوش بکار برده و شکرگزار خداوند باشند،چراکه در این روز حضرت محمد(ص)برای ولایت حضرت علی(ع)  از مردم در غدیرخم،بیعت گرفته است.

در زمان خلفای عصر اسلامی،نوروز دردربار،کمرنگ و پررنگ برگزار می شده است.گاه قسمتی از آن منع می شده اما بلافاصله در پی اعتراض مردمی،دوباره آزاد می شده است تا بالاخره در دوران صفویه که مذهب تشیع رسمی گردید،با توجه به رنگ مذهبی که به نوروز بخشیده شد،نوروز جشن ملی – مذهبی نام گرفته و دوباره برگزار گردید.

بالاخره اینکه نوروز با تمام تعصباتی که بعضاً در دوران مختلف وجود داشته با همان رسم و سنت های خود دوام یافته و از نسلی به نسل دیگر رسیده تا امروز ما نگاهدار آن باشیم.پس با تمییز نگاه داشتن شهرها و محیط زیست در هنگام سفرهای نوروزی و رعایت حق و حقوق شهروندی خود و دیگران و همچنین قوانین راهنمایی و رانندگی،نوروز را هم برای خودمان و هم برای دیگران خاطره انگیز نماییم چراکه نوروز به عنوان یک سرمایه اجتماعی می تواند در جهت گسترش مودت،دوستی،تعاون،اعتماد،همبستگی ملی و قانون گرایی نقش تأثیرگذاری داشته باشد.

سخن آخر

با توجه به این که نوروز و دیگر اعیاد و سوگواری های ملی و دینی می توانند نقش گسترده ای در ایجاد وحدت،اعتماد،همبستگی اجتماعی و احساس تعلق به هویت افراد داشته باشد،شایسته است کارگزاران اجتماعی- سیاسی به همه سرمایه های اجتماعی فارغ از ترجیح یکی از تعلقات ملی و دینی توجه نمایند و به همان میزان که اعیاد و سوگواری های دینی را مورد عنایت قرار می دهند به همان نسبت بر جشن های ملی ،میراث فرهنگی و مفاخر اجتماعی را مورد تأکید قرار دهند.